ئاژانسی هەواڵی مێهر، گرووپی نێودەوڵەتی: پێشهاتە ئەمنی و سیاسییەکانی عێراق دوای شکستی داعش، وڵاتی بەرەوڕووی تەحەدایەک کردۆتەوە کە ڕەگ و ڕیشەی تەنیا لە بواری سەربازیدا تێنەگەیشتنە. سەرهەڵدانی داعش لە ساڵی 2014 و داڕمانی بەشێک لە هەیکەلی ئەمنی عێراق تیشکی خستە سەر پێویستی پێکهێنان و چالاککردنی هێزی چەکداری جەماوەری بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی هەڕەشەی تیرۆر و دواتر هێزەکانی بەرخۆدانی جەماوەری “حەشدی شەعبی” بوونە یەکێک لە پێکهاتە گرنگەکانی هاوکێشە ئەمنییەکانی عێراق.
لەگەڵ کۆتایی هاتنی قۆناغی سەرەکی شەڕی داعش، هەرچەندە مەترسی تیرۆر لە فۆرمی پێشوویدا کەم بووەوە، بەڵام پرسی پێگەی هێزی چەکدار لە دەرەوەی پێکهاتەی ئاسایی سوپای عێراق و هێزە ئەمنییەکان هەر مایەوە.
هەر لەبەر ئەم هۆکارە، “پرسی چەک” لە عێراقی دوای داعشدا تەنیا بەو پرسیارە سنووردار نییە کە کام گرووپ خاوەنی چەکن؛ بەڵکوو پەیوەندی بە پرسیارێکی بنەڕەتیترەوە هەیە سەبارەت بە پەیوەندی نێوان دەوڵەت و سەروەری و هێزەکانی بەرخۆدان و قۆرخکاری ئامرازەکانی توندوتیژی.
لەم ڕوانگەیەوە ناتوانرێت چەکداماڵینی بەرخۆدان تەنها بە ڕێکارێکی سەربازی یان ئەمنی هەژمار بکرێت، چونکە بەشێک لەو گرووپانە نوێنەرایەتی و کاریگەری سیاسیان هەیە و هەروەها ڕۆڵیان هەبووە لە داڕشتنی هاوکێشەکانی دەسەڵات لە عێراقدا. بۆیە هەر هەوڵێک بۆ گۆڕینی دۆخی ئێستا، جگە لە دەرئەنجامە ئەمنییەکان، دەتوانێت کاریگەری لەسەر هاوسەنگی سیاسی ناوخۆیی و پەیوەندی نێوان گر،وپە شیعەکان و حکومەتی ناوەند و تەنانەت پەیوەندییەکانی عێراق لەگەڵ ئەکتەرە ناوچەیی و سەروو ناوچەییەکان هەبێت.
بە واتایەکی تر، پرسی سەرەکی تەنیا “ڕادەستکردنی چەک” نییە؛ بەڵکوو چۆنیەتی پێناسەکردنەوەی پەیوەندی نێوان هێزەکانی بەرخۆدان و حکومەتی عێراق و دیاریکردنی سنووری ڕۆڵیان لە نەزمی سیاسی و ئەمنی نوێی وڵاتدا.
ئەم پرسە لە چەند مانگی ڕابردوودا چووەتە قۆناغێکی نوێوە، لەژێر کاریگەری فشاری دەرەکیدا، بەتایبەتی فشارەکانی ئەمریکا بۆ سەر بەغدا بۆ سنووردارکردنی چالاکییەکانی گرووپە چەکدارەکان. حکومەتی عێراق بە جەختکردنەوە لەسەر پێویستی چەک لەژێر کۆنترۆڵی حکومەتدا، هەوڵیداوە ئەم پرسە لە چوارچێوەی سەروەری نیشتمانی و بەرژەوەندییەکانی عێراقدا بەدوادا چوونی بۆ بکات.
لە هەلومەرجێکی لەو جۆرەدا عێراق ڕووبەڕووی دووڕیانێکی هەستیار دەبێتەوە: لە لایەک بۆ چەسپاندنی سەروەری خۆی، حکومەت ناچارە بەرەو قۆرخکردنی ئامرازەکانی توندوتیژی و ڕێگریکردن لە چالاکیی چەکداری لە دەرەوەی چوارچێوەی دەوڵەت هەنگاو بنێت.
لە لایەکی ترەوە جێبەجێکردنی بەپەلە و ڕووبەڕووبوونەوەی ئەم سیاسەتە دەتوانێت ببێتە هۆی ڕووبەڕووبوونەوە لەگەڵ بەشێک لە هێزە سیاسی و ئەمنییە بەهێزەکان و ناسەقامگیرییەکی نوێ لە وڵاتدا دروست بکات.
داماڵینی چەک لە یەکتربڕینی حکومەت و بەرخۆدان و فشاری دەرەکی
دوای شکستی داعش، پرسی سەرەکی لە عێراق لە "بەرەنگاربوونەوەی هەڕەشەی تیرۆریستی" گۆڕا بۆ "چۆنیەتی پێناسەکردنەوەی نەزمی ئەمنی دوای داعش". ئەو هێزانەی لە سەردەمی شەڕی داعشدا بوون بە یەکێک لە بناغە سەرەکییەکانی ئاسایشی عێراق، ئێستا ڕووبەڕووی خواستێکی جیاواز دەبنەوە، ئەویش دانانی تەواوەتی چەک و بڕیاردانی سەربازی لە ژێر دەسەڵاتی حکومەتدا.
حکومەتی عێراق ئەمە بە بەشێک لە چەسپاندنی سەروەری و قۆرخکردنی ئامرازەکانی توندوتیژی دەبینێت، بەڵام بۆ هەندێک گرووپی خۆڕاگری، مەسەلەکە تەنها ڕادەستکردنی چەک نییە؛ هەروەها پەیوەندی بە شوێنی ئەوانەوە هەیە لە پێکهاتەی ئەمنی وڵاتەکەدا، ئەزموونی شەڕی داعش و هەڵسەنگاندنیان بۆ هەڕەشەکانی داهاتوو. لە چەند مانگی ڕابردوودا ئەم جیاوازییە لە تێڕوانیندا لەژێر کاریگەری فشارەکانی ئەمریکا و هەلومەرجی نوێی ناوچەییدا چڕتر بووەتەوە. واشنتۆن تادێت داوای کۆتاییهێنان بە چالاکییەکانی ئەو گروپە چەکدارانە دەکات کە لەدەرەوەی کۆنترۆڵی ڕاستەوخۆی حکومەتی عێراق کاردەکەن و بەغداش لەژێر فشارە سیاسی و ئەمنی و ئابورییەکاندا کە لە پەیوەندییەکانی لەگەڵ ئەمریکا سەرچاوەی گرتووە، ناچار بووە بە جددیتر پرسی کۆنتڕۆڵکردنی چەک بەدوادا بچێت.
لە بەرامبەردا کاردانەوەی گرووپە بەرگرییەکان یەکسان نەبووە. هەندێک گرووپ لەگەڵ پرەنسیپی چەک لە ژێر کۆنترۆڵی حکومەتدا هاوڕا بوون، بەڵام هەندێکی تر لەوانەش کاتیبی حزبوڵڵا و نوجەبا دژی چەکداماڵین بە مانا ئاساییەکە وەستاونەتەوە؛ ئەم نایەکپارچەیی و نایەکسانی هەڵوێست لە نێو گرووپە خۆڕاگرییەکانی عێراقدا ئەوە دەردەخات کە پرسەکە لەم ڕۆژانەدا لە عێراقدا تەنیا لە "ڕادەستکردنی چەک"دا سنووردار نییە؛ بەڵکوو پرسی پێویستی دابینکردنی گەرەنتی پەیوەست بە سەروەری و بوونی هێزی بیانی و کۆنترۆڵکردنی سنوورەکان و سەربەخۆیی عێراقە لە بڕیارە سیاسی و ئابوورییەکان.
لە چەند هەفتەی ڕابردوودا هەڵوێستی ئەو گرووپانەی کە دژایەتی ڕادەستکردنی چەک بە حکومەت دەکەن، وەک کەتایبی سەیدولشوهەدا و، کەتایبی حیزبوڵڵا و ڕێکخراوی بەدر، لە لایەن فەرماندەکانیانەوە لە مەکۆی گشتیدا پێشکەش کرا.
ئەم هەڵوێستانە بە جۆرێک پێشمەرجی گرنگیان خستەڕوو کە ئەم گرو
وپانە ئامادەبن چەکەکانیان ڕادەستی حکومەت بکەن لە بەرامبەر جێبەجێکردنی مەرجەکانیان لە لایەن حکومەتی ناوەندییەوە.
لەم چوارچێوەیەدا دەتوانرێت لێدوانی ئەم دواییەی کەتائیب سەید ئەلشوهدا بە شەفافترین مەرجەکانی پێشوەختە هەژمار بکرێت. لیواکانی سەید ئەلشوهدا پاڵپشتیی خۆیان بۆ پڕۆسەی قۆرخکاری چەک مەرجدار کردووە بە جێبەجێکردنی 10 مەرج، گرنگترینیان کشانەوەی تەواوەتی هێزەکانی ئەمریکایە لە وشکانی و ئاسمان و دەریای عێراق و ڕاگەیاندنی کۆتایی هاتنی بوونیان لەژێر هەر ناونیشانێکدا بێت، بەکارنەهێنانی خاک و ئاسمانی عێراق بۆ هێرشکردنە سەر وڵاتانی دیکە، گواستنەوەی کۆنتڕۆڵی سنوورەکانی هەرێم بۆ ئەو وڵاتە سوپای عێراق، و پەسەندکردنی یاساکانی هێزەکانی کۆکردنەوەی جەماوەری.
هەڵوێستی لیواکانی هەسەدەش لە هەمان چوارچێوەدا شی دەکرێتەوە، چونکە ئەم گرووپە پێشتر دووپاتی کردبووەوە کە تا "داگیرکردنی دەرەکی" سەر خاک و ئاسمانی عێراق بەردەوام بێت، تاقمەکانی خۆڕاگری هیچ چەکێک ڕادەست ناکەن و ڕوونکردنەوەی تەواو لە پێگەی چەکەکان بەند دەبێت بە سەردەمی ڕزگارکردنی عێراق. هەروەها لە دوایین هەڵوێستەکانیاندا کشانەوەی تەواوەتی هێزەکانی هاوپەیمانان و سەربەخۆیی عێراق لە بڕیارە سیاسی و ئابوورییەکان و کشانەوەی هێزەکانی تورکیا و یەکلاکردنەوەی پرسی هێزی پێشمەرگەیان بۆ پێشمەرجەکانیان زیاد کردووە.
هادی عامری سەرۆکی ڕێکخراوی بەدر لە وتارەکانی ئەم دواییەیدا، سەرەڕای پاڵپشتیکردنی گەیاندنی چەک بە حکومەت لەژێر ناونیشانی "ئامانجێکی نیشتمانی لەسەر بنەمای دەستووری عێراق"، لە چوارچێوەی بەدیهێنانی سەروەری نیشتمانیی عێراقدا بە ئەگەری زانیوە. جگە لە مەرجەکانی پێشوو، چەکداماڵینی ئەو گروپانەیشی زیاد کردووە کە هەڕەشە لە ئاسایشی دراوسێکانی عێراق دەکەن یان دژایەتی دەستوور دەکەن بۆ پێشمەرجە پێشنیار کراوەکان.
بەشێوەیەکی گشتی هاوتەریبییەکی هاوبەش لە نێوان ئەو سێ هەڵوێستەی کە پێشتر ئاماژەمان پێدا هەیە، ئەویش نکۆڵیکردن نییە لە گەمارۆی چەک، بەڵکو مەرجە بە بەدیهێنانی سەروەری تەواو و نەهێشتنی هەڕەشە دەرەکییەکان.
لە هەیکەلی سیاسی و ئەمنیی عێراقدا، چەک، جگە لە ئەرکە سەربازییەکەی، بەستراوەتەوە بە پرسی سەروەری دەوڵەت، هاوسەنگی هێزی سیاسی، ئاسایشی نەتەوەیی و پەیوەندییە ناوچەییەکان. بۆیە پرسی چەکداماڵینی بەرخۆدان لە عێراق تەنیا پرسێکی سەربازی نییە و هەر بڕیارێک سەبارەت بە داهاتووی چەکەکانی گرووپە خۆڕاگریەکان دەتوانێ دەرئەنجامەکانی لە دەرەوەی کایەی سەربازی هەبێت و تەنانەت کاریگەری لەسەر سەقامگیری سیاسی عێراقیش هەبێت. ئەم پرسە بەلایەنی کەمەوە دەتوانرێت لە سێ ڕەهەندەوە شی بکرێتەوە کە بریتین لە سیاسی، ئەمنی و ناوچەیی.
بە کورتی، چەکداماڵینی بەرخۆدان لە عێراق پرسێکی فرە چینە کە بە بڕیارێکی تەنیا سەربازی چارەسەر ناکرێ. سەرکەوتنی ئەم پرۆسەیە پەیوەستە بە توانای حکومەتی عێراقەوە بۆ دروستکردنی هاوسەنگی لە نێوان چوار فەرماندا: چەسپاندنی سەروەری و قۆرخکاری یاسایی چەک، پاراستنی سەقامگیری سیاسی، ڕێگریکردن لە دروستکردنی بۆشایی ئەمنی و بەڕێوەبردنی فشارە ناوچەیی و دەرەکییەکان. هەر چارەسەرێک کە هەریەکێک لەم چوار ئاستە پشتگوێ بخات، ڕەنگە لەبری چارەسەرکردنی کێشەکە، زەمینە بۆ قەیرانێکی نوێ لە عێراقدا خۆش بکات.
سیناریۆی داهاتوو بۆ گەمارۆی چەک لە عێراق
بە لەبەرچاوگرتنی بارودۆخی ئێستای عێراق و هەڵوێستە جیاوازەکانی گروپە خۆڕاگرییەکانی عێراق سەبارەت بە تەسلیمکردنی چەکەکانیان بە حکومەت، دەتوانرێت سێ سیناریۆ بۆ داهاتووی ئەم پرسە (سنوودار کردنی چەک) پێشبینی بکرێت:
أ) سنووردار کردنی تەواوەتی چەک تا وادەی دیاریکراو (٣٠ی ئەیلول)؛ پێدەچێت ئەگەری جێبەجێکردنی ئەم سیناریۆیە لە هەلومەرجی ئێستادا زۆر کەم بێت، چونکە گەمارۆی چەک پێویستی بە ڕێککەوتنی هاوکاتی هەموو گرووپەکان هەیە لەسەر دەرکردنی هێزە بیانییەکان لە عێراق، هەروەها خواستی ڕادەستکردنی چەک بە حکومەت بە شێوەیەکی کردەیی لە ماوەی درێژتردا جێبەجێ دەکرێت.
ب- کاردانەوەی دژە لە لایەن حکومەتەوە دوای دژایەتییەکی ئاشکرای گروپە بەرخۆدانەکان؛ ئەم سیناریۆیە ئەگەر ڕووبدات، دەتوانێت مەترسی ململانێ ناوخۆییەکانیش زیاد بکات. بەڵام بە لەبەرچاوگرتنی دژایەتی سەرکردە شیعەکان بۆ هەر ململانێ و ناکۆکییەک لە نێوان گروپە جەماوەرییەکاندا، پێدەچێت جێبەجێکردنی زۆر بەدوور بێت. پێویستە ئاماژە بەوە بکرێت کە گروپەکانی بەرخۆدان لە ڕێگەی دیالۆگ و دانوستانەوە جەخت لەسەر سنووردارکردنی چەک دەکەنەوە و ئەمەش خۆی فاکتەرێکە کە سیناریۆی دووەم بە دووری دەزانێت.
ج- گەیشتن بە ڕێککەوتنێکی هاوبەش دوای درێژکردنەوەی دانوستانەکان؛ بەگوێرەی ڕاپۆرتەکانی ئەم دواییە، ئەگەری زۆرترین بژاردە بۆ جێبەجێکردنی ئەو سێ سیناریۆیە ئەوەیە کە بەردەوامیی دانوستانەکان دەبێتە هۆی یەکخستنی وردە وردەی هێزەکان و گەیشتن بە ڕێککەوتنێکی قۆناغبەندی. بۆیە ئەگەر دانوستانەکان درێژبکرێنەوە بۆ گەیشتن بە ڕێککەوتنێکی گشتی، پێویستە بەدواداچوون بۆ هەواڵی زیادە بکەین سەبارەت بە پرۆسەی سنووردار کردنی چەک لە مانگەکانی ئۆکتۆبەر و تشرینی دووەم. چونکە لە کاتێکدا کاتێکی زۆر نەماوە پێش وادەی حکومەت، واشنتۆن کشانەوەی تەواوەتی خۆی بە مەرجی ڕێککەوتن لەسەر گروپە چەکدارەکان دەزانێت و لە لایەکی دیکەشەوە گروپەکانی بەرخۆدان کشانەوەی هێزەکانی ئەمریکایان کردووە بە مەرج بۆ ڕادەستکردنی چەکەکانیان!
ئەنجام
لە کۆتاییدا دەرچوونی عێراق لە دۆخی ئێستا نەک لە ڕێگەی چەکداماڵینی دەستبەجێ و زۆرەملێ، بەڵکوو لە ڕێگەی ڕێکخستنەوەی وردە وردەی پەیوەندی نێوان حکومەت و هێزەکانی بەرخۆدان. حکومەت دەبێت لە یەک کاتدا دەسەڵاتی یاسایی خۆی بچەسپێنێت و توانای ئەمنی خۆی بەهێز بکات و ڕێگایەکی ڕوون بۆ گرووپەکانی خۆڕاگری بۆ گواستنەوە لە ڕۆڵێکی سەربازی سەربەخۆوە بۆ ڕۆڵێکی فەرمی و سیاسی دابین بکات.
ئەگەر ئەم سێ پرۆسەیە لە یەک کاتدا بەرەوپێش بچێت، پرسی چەک لە خاڵێکی قەیراناوییەوە دەگۆڕێت بۆ دەرفەتێک بۆ تەواوکردنی پرۆسەی بنیاتنانی دەوڵەت لە عێراق؛ بەڵام ئەگەر چەکداماڵین بەبێ ڕێککەوتن و بەبێ گەرەنتی ئەمنی و لەژێر فشاری دەرەکیدا بەدواداچوونی بۆ بکرێت، ئەگەری ئەوە هەیە نەک هەر کێشەکە چارەسەر نەکرێت، بەڵکوو دابەشبوونەکانی ئێستاش قووڵتر بکاتەوە.
Your Comment